Ir al contenido

Guaraní/Lecturas/Hamlet

De Wikilibros, la colección de libros de texto de contenido libre.

Índice de la sección
«Lecturas»



Hamlet, príncipe de Dinamarca, de William Shakespeare.

Acto III – escena I
Traducida de la versión inglesa original de 1604 por A. Galeano Mora mbohasaré-1982 Arýpe.

Hamlet, Dinamarka Mburuvicha Ra’y – apopy III – techauka I

[editar]

1. Ta ha'e terã taha'e'ỹ[1]

¡Kóa katu ha'e porandu teeté!

2. Mba'eitépa ijyvateve ñande py'ape g̃uarã:

¿Ñande pu'akántepa kirirĩhápe pe po'a juruatãite
Oitýramo ñande rehe ñenupã ha jeikutuvaipa?

3. Terãpa, mboká ñande pópe,

Ñapu'ãmba umi mba'evaietaité rehe
Ha, ñambotove hápe, ñambopahapaite voi

4. Mano!… jeke… Upévanteko!

5. Uveite!...

Ñemañaporãme niko amo ipahápe,
Ñánde akã remimo'ã he'i voi ñandéve
Ikatuhá ñamog̃uahẽ ipahápe, umi ñande ñe'ã pohýikue oĩhaicha,
Ha avéi, umi jepivegua ñembotovepa-jeikovai-apañuái
Ha'éva ñande ro'o remimba’e jeguerupy
Opytáva ko yvy ári ñandéve g̃uarã

6. ¡Kóina ápe hína, jepaharã jaipota asyetéva

Ñande py’a ruguave guivé!

7. Manó… Jeké!.... Jeke... ikatúminte ningo peteĩ Kermínte avei!

¡Aneínteko!
Upépe oime hína ñande rape mbotyhá teeté![2] ... (that is the rub)

8. Katuete voi niko jajejoko va'erã, ñañeporandu ramo

Mba’e kérapa ou va'erã ñandéve akói paraguasúpe ha’eva ñemano,
Jajehekýi riré pe kusumbirusú-(yvytimbojerékue)-gui
Ha'éva ko ñande rekove!

9. ¡Kóina Ápe hina pe py’a ñemongeta

ombopukuetéva jeiko vai hekópetépe!

10 ¡Amóntema!

¿Mávapa tekové ipu’akase va’erã
Ko arapy reheguaitéva teko-ñemomeg̃uaeta rehe,
ha ñemomba’e’ỹkuéra rehe,
Jopyhára ja’o ky’a rehe,
Tekove oñembo tuichasevéva ñe'ẽ aikue rehe,
Mborayhu jeipota'ỹ angapyhy kuéra rehe,
Poguasukuéra ñe'ẽ vaikue rehe

11. Ha ku teko ñemomeguaita

Oitýva umi tekovekuéra heko vaivéva
Mboriahu angatupó kirirĩmi ári— umi ipu’akáva Opaite mba'e rehe-

12. Ikatúramo, ha'ete voi, ipoite rupiete,

Petei kyse akuamínte reheve, oñemombytu'uete?

13. ¿Mavapa oguerojaséne va'erã umi mba'e pohýieta?

14. ¿Mávapa, ipyahẽséne ha hy’aiséne va’erã

Peteĩ rekove pytu'u'ỹ pohýikue guýpe?,

15. Ndaha’éiramo pe kyhyje oĩramo g̃uarã

Peteĩ “mba'emo” ñemanó atukupépe,
Pe tetã jeikuaa'ỹ, ku ryepy ruguaitégui
ndaipóri kundahára ojevy va’ekue ag̃a peve:

16. Kyhyje omoheruvãmbáva ñande rembipotarã,

Ha ñane mondóva ñande pu'akávo umi mba’e vaietáite
Ñane moangapyhypáva rehe,
Jajepoi rangue ambue mba'e renondépe, jaikuaa'ỹ ramo jepe;

17. Upéicha, ñande py’a remimo'ãngue

Ojapopa ñande hegui tekove py'a mirĩ;
Ha upéicha avéi, umi ñande py'a rembipota ñemopeteĩ,
Ku hovaendypu Rosã ojepota pota pytangy asýma va’ekue hína,
Opi ha ogue jey, ñande py’a ñemongueta jepoko-pituvakue rehae,

18. Ha umi rembiaporã jaguerekóva hína,

Umi ipy'aguasuve va'erã ha tuichave va'erã,

19. opiã haperãgui, omongañy héra,

Ha apopy ndorekovéima henioha!

Notas

[editar]
  1. To be or not to be – He traducido esta expresión con el verbo ha'e, que muchos guaranistas “puristas” consideran impropio del guarani a pesar de que su uso es habitual y corriente. El verbo ha'e (ser) se utiliza también en otras partes. Hay varias posibilidades de traducciòn, como puede verse abajo.
  2. the rub: rub es un accesorio de hierro que se usa(ba) en el críquet. Es un ñembotaha que desvía la bola. Lo tradujimos como Rape Mbotyha.
la primera traducción de la expresión to be or not tobe - ser o no ser - la relizaron los doctores  Tomas Osuna y Anselmo Jover Peralta, y consta en el Diccionario Bilingüe de su autoría, utilizando "Ha’e…terã Ha’e’Ỹ". Dada la relevancia de estos autores, utilizamos esa expresión.-

Hemos escrito esta traducción, indicando las voces importantes con mayúsculas, para facilitar la lectura a quienes se inician. A Rudy Torga le pareció apropiado y muy útil pedagógicamente. Los gramemas (partículas gramaticales) y determinantes están escritos en general con minúsculas, salvo algunos importantes para la expresión oral.

Rudy Torga, poeta, director de teatro y actor él mismo, con quien colaborara en el teatro guaraní y en el TPV (Teatro Popular de Vanguardia, de Asunción, Paraguay), me sugirió también que pusiera Jeiko terã jeiko’ỹ, dado que se refiere a la cuestión del suicidio. También puede utilizarse Teko terã teko’ỹ, que sería más ortodoxo. Pero Rudy opinaba que era mejor la anterior para la expresión oral del actor. También le gustaba “Tove terã Tove’ỹ”, en su opinión, más contundente. Pero como todo el mundo intepretaría como una transcripción del inglés, a pesar de que “tové” (¡que sea!) es perfectamente guaraní, me sugirió lo anterior.

Con Tito Jara Roman, el querido Tito “Jarro”, otro bastión del teatro guaraní, me sugirieron enumerar los párrafos, como se indica arriba, para facilitar su expresión teatral en guaraní. Lo mismo sucede con los signos de interrogación, que estrictamente no son necesarios en el guaraní.